"Rama do organizojnë antimiting në Vlorë", Balla i përgjigjet Berishës: Kemi festën e PS, por ti nuk je i ftuar! ...
Ish-ushtarak dhe njohës i armëve/ Kush është Violand Braçellari, 43-vjeçari që vrau një polic e...
Pas më shumë se tre orësh, mbyllet protesta para Kryeministrisë/ Qytetarët thirrje: Nesër sërish në...
Tragjedia me dy viktima në Shëngjin, policia jep detaje: Të gjithë shtetas nga Kosova, tre persona në spital 3 Qersho...
Megjithatë, Franca ishte e kufizuar nga balanca e fuqisë në Evropë, ndaj nuk mund të ndiqte plotësisht ambiciet e saj universaliste. Vetëm SHBA-ja zotëronte fuqinë për ta bërë këtë.
Nga Joseph S.Nye Jr. “Project Syndicate”
Me afrimin e zgjedhjeve presidenciale të vitit 2024, dallohen qartë 3 kampe në debatin që po zhvillohen në vend, mbi mënyrën sesi Shtetet e Bashkuara duhet të lidhen me pjesën tjetër të botës:internacionalistët liberalë që e kanë dominuar skenën që nga Lufta e Dytë Botërore; frenuesit që duan të tërhiqen nga disa aleanca dhe institucione; dhe ata me sloganin “Amerika e Para”, të cilët kanë një këndvështrim të ngushtë, ndonjëherë izolacionist, mbi rolin e Amerikës në botë.
Amerikanët e kanë parë prej kohësh vendin e tyre si të jashtëzakonshëm në aspektin moral. Stanley Hoffmann, intelektual francezo-amerikan, thotë se ndërsa çdo vend e konsideron veten unik, Franca dhe SHBA-ja dallohen nga besimi se vlerat e tyre janë universale.
Megjithatë, Franca ishte e kufizuar nga balanca e fuqisë në Evropë, ndaj nuk mund të ndiqte plotësisht ambiciet e saj universaliste. Vetëm SHBA-ja zotëronte fuqinë për ta bërë këtë.
Problemi nuk është se amerikanët janë moralisht superiorë; por që shumë amerikanë duan të besojnë se vendi i tyre është një forcë që synon më të mirën për botën. Realistët janë ankuar prej kohësh se ky moralizëm në politikën e jashtme amerikane, ndërhyn tek një analizë e qartë e pushtetit.
Megjithatë, është fakt që kultura politike liberale e Amerikës, bëri diferencën në rendin ndërkombëtar liberal që ka ekzistuar që nga Lufta e Dytë Botërore. Bota e sotme do të dukej shumë ndryshe nëse Hitleri do të kishte dalë fitimtar, apo nëse Bashkimi Sovjetik i Stalinit do të kishte dominuar në Luftën e Ftohtë.
Veçantia e SHBA-së si një fuqi e madhe ka 3 burime kryesore. Që nga viti 1945, ajo ka qenë trashëgimia e iluminizmit, veçanërisht idetë liberale të përkrahura nga themeluesit e Amerikës. Siç e tha në një rast presidenti i ndjerë John F.Kennedy “fuqia magjike në anën tonë është dëshira e çdo personi për të qenë i lirë, e çdo kombi për të qenë i pavarur... Kjo sepse unë besoj se sistemi ynë, është më në përputhje me bazat e natyrës njerëzore, falë të cilave unë besoj se në fund do të jemi të suksesshëm”.
Liberalizmi iluminist, i konsideron këto të drejta si universale, dhe jo të kufizuara vetëm në SHBA. Sigurisht, amerikanët janë përballur gjithmonë me kontradikta në zbatimin e ideologjisë së tyre liberale. Skllavëria u ndalua me Kushtetutë, por ajo vazhdoi de fakto për më shumë se një shekull pas Luftës Civile, përpara se Kongresi të miratonte në vitin 1964 Aktin e të Drejtave Civile.
Racizmi mbetet një faktor kryesor në politikën amerikane edhe sot e kësaj dite. Ndërkohë, amerikanët kanë qenë të ndryshëm edhe mbi mënyrën se si e promovuan vlerat liberale në politikën e jashtme. Për disa, projekti universalist u bë një justifikim për të pushtuar vende të tjera si dhe për të imponuar regjime miqësore më ne.
Nuk ka asnjë dyshim se racizmi luajti një rol në ndërhyrjet ushtarake të SHBA-së në vende si Meksika, Haiti dhe Filipinet. Por në të tjerat, ishte liberalizmi shtysa për krijimin e një sistemi të së drejtës ndërkombëtare dhe institucioneve që mbrojnë lirinë e brendshme, duke e zbutur disi anarkinë ndërkombëtare.
Një elementi i dytë i veçantisë amerikane, buron nga rrënjët fetare puritane të këtij vendi. Ata që ikën nga Britania e Madhe për të adhuruar më pastër Zotin në Botën e Re, e panë veten si një popull i zgjedhur. Projekti i tyre ishte më pak i natyrës kryqtare dhe më shumë një mision plot ankthe dhe i përmbajtur, siç ishte qasja aktuale “përtëritëse” e modelimit të Amerikës si një “qytet mbi një kodër” për të joshur të tjerët.
Vetë themeluesit e SHBA-së ishin të shqetësuar se republika e re do ta humbte virtytin e saj, siç ndodhi dikur me Republikën Romake. Në shekullin XIX-të, vizitorët e ndryshëm evropianë si Alexis de Tocqueville dhe Charles Dickens, e vunë re fiksimin e amerikanëve pas virtytit, përparimit dhe rënies.
Por ky shqetësim moral ishte më shumë i brendshëm se i jashtëm. Burimi i tretë i veçantinë amerikane qëndron në themel të të tjerave:madhësia dhe vendndodhja e Amerikës ka ofruar gjithmonë një avantazh gjeopolitik për të. Që në shekullin XIX, De Tocqueville vuri në dukje pozicionimin e veçantë gjeografik të Amerikës.
I mbrojtur nga dy oqeane dhe i kufizuar nga fqinjë më të dobët, SHBA-ja ishte në gjendje të fokusohej kryesisht në zgjerimin e saj drejt Perëndimit gjatë gjithë atij shekulli, duke shmangur betejat me Evropën për fuqinë globale. Por kur SHBA u shfaq si ekonomia më e madhe në botë në fillim të shekullit XX, ajo filloi të mendonte në termat e fuqisë globale. Tek e fundit, ajo kishte burimet, liri veprimi dhe mundësi të shumta për të kënaqur veten, për të mirën dhe për të keqen.
Ajo kishte motivimin por dhe aftësinë për t’u bërë një lidere në krijimin e të mirave publike globale, si dhe lirinë për të përcaktuar interesin e saj kombëtar në mënyra më të gjera. Kjo nënkuptonte mbështetjen e një sistemi të hapur tregtar ndërkombëtar, lirinë e lundrimit në dete dhe gjëra të tjera të përbashkëta, si dhe zhvillimin e institucioneve ndërkombëtare. Madhësia krijoi një bazë të rëndësishme realiste për veçantinë e Amerikës. Izolacionizmi ishte përgjigja e saj ndaj ekuilibrit global të pushtetit në shekullin XIX. Republika relativisht e dobët amerikane, mund të ishte imperialiste ndaj fqinjëve të saj të vegjël, por duhej të ndiqte një politikë realiste të kujdesshme përballë fuqive evropiane.
Megjithëse Doktrina Monro, njihte një ndarje midis Hemisferës Perëndimore dhe ekuilibrit evropian, një politikë e tillë mund të ruhej vetëm sepse përkonte me interesat britanike dhe kontrollin e deteve nga Marina Mbretërore. Por ndërsa fuqia e Amerikës po rritej, po kështu ndodhi edhe me opsionet e saj.
Një pikë kthese e rëndësishme ndodhi në vitin 1917, kur presidenti Woodrow Wilson shkeli traditën dhe dërgoi 2 milionë amerikanë për të luftuar në Evropë. Edhe pse Lidhja e Kombeve që krijoi Wilson në fund të luftës, u hodh poshtë nga bashkë-kombasit e tij, ajo hodhi bazën për Kombet e Bashkuara dhe rendin liberal të pas vitit 1945.
Presidenti Joe Biden dhe shumica e demokratëve, thonë sot se duan të ruajnë rendin ekzistues, ndërsa Donald Trump dhe ata që përkrahin moton “Amerika e Para” duan ta braktisin atë. Frenuesit në të dyja kampet shpresojnë të zgjedhin midis asaj çka mbetet në mes. Konfliktet e vazhdueshme në Evropë, Azi dhe Lindjen e Mesme, do të ndikohen fuqishëm nga cilado qasje që do të mbizotërojë në zgjedhjet e vitit të ardhshëm.
Shënim: Joseph S.Nye, Jr., profesor në Universitetin e Harvardit dhe ish-ndihmës Sekretar i Mbrojtjes i SHBA-së.
Fredi Beleri GREQI- Qëndrimi i Greqisë se nuk do të pranojë procesin e anëtarësimit të Shqipërisë nëse nu...
foto ilustruese GAZË-Sëmundjet duke përfshirë linë e dhenve, meningjitin dhe infeksionet e traktit të sipërm respirator ...
Uells Një aksident i rëndë ka ndodhur në jug të Uellsit ku 3 persona kanë humbur jetën dhe dy të tjerë jan&eu...
Vjosa Osmani BERLIN- Me ftesë të Presidentit të Këshillit Evropian, Charles Michel, Presidentja e Kosovës, Vjosa Osmani, ka udh&e...
Përfaqësuesi i Përhershëm i Kinës në Kombet e Bashkuara (OKB) Zhang Jun Të dërguarit e Këshillit të Sigur...
Vladimir Putin MOSKË-Rusia dhe Irani do të përshpejtojnë punën për një "marrëveshje të re madhore ndërsht...
Danimarkë DANIMARKË- Ambasadori i Danimarkës në Moskë, Jakob Henningsen është thirrur në takim me Minist...
foto ilustruese SARAJEVË - Qytetet boshnjake kanë kryesuar listat botërore të ndotjes së ajrit që nga fundjava e kaluar, me k...
Pamje nga sulmi IZRAEL- Agjencia palestineze e lajmeve 'Wafa', njofton se kolonët izraelitë të hënën kanë sulmuar mbledh&eum...
foto ilustruese LONDËR- Një azilkërkues ka vdekur në bordin e një maune që strehonte emigrantë në brigjet jugore t&...
