"Rama do organizojnë antimiting në Vlorë", Balla i përgjigjet Berishës: Kemi festën e PS, por ti nuk je i ftuar! ...
Ish-ushtarak dhe njohës i armëve/ Kush është Violand Braçellari, 43-vjeçari që vrau një polic e...
Pas më shumë se tre orësh, mbyllet protesta para Kryeministrisë/ Qytetarët thirrje: Nesër sërish në...
Tragjedia me dy viktima në Shëngjin, policia jep detaje: Të gjithë shtetas nga Kosova, tre persona në spital 3 Qersho...
BOTË- Ju po jetoni në mes të ngjarjes së parë globale të traumës globale për disa dekada. Është padyshim e para e këtij lloji që nga Lufta e Dytë Botërore, dhe ka të ngjarë e para e në jetën tuaj.
Në kohën e shkrimit, më shumë se dy milion jetë kanë humbur dhe numri vazhdon të rritet me dhjetëra mijëra çdo ditë. Ekonomia globale, rrjetet komplekse të marrëdhënieve ndërkombëtare, shëndeti mendor individual, hidhërimi i jetës së përditshme: asgjë nuk është kursyer në stuhinë virale.
Megjithatë, kur mendon për Covid-19, “trauma”, e lëre më “trauma masive”, mund të mos jetë gjëja e parë që të shkon ndërmend. Korniza të tjera, si situata ekonomike, politike, ekologjike, shkencore – mund të duken më të përshtatshme.
Trauma është një koncept shumë më i hollë sesa e kuptojnë shumë prej nesh. Nuk është vetëm një fjalë për diçka jashtëzakonisht stresuese. Jo gjithmonë vjen nga goditje të shkurtra dhe të mprehta si aksidente automobilistike, sulme terroriste ose luftime zjarri. Dhe, trauma nuk është e njëjta gjë me çrregullimin e stresit post-traumatik (PTSD). Ajo që ka të bëjë me traumën është ngjarja dhe efekti i tyre në mendje. Por ajo që e ndan atë nga diçka thjesht stresuese është mënyra se si ne lidhemi me këto ngjarje në një nivel të thellë besimi.
Pas mbarimit të pandemisë, efektet e traumës globale që ajo ka shkaktuar do të zgjasin nëpër shoqëri për vite me rradhë.
Si mund ta kuptojmë këtë pasojë mendore?
Dhe çfarë sugjeron shkenca e traumës që duhet – dhe nuk duhet – të bëjmë në mënyrë që të shërohemi?
Trauma mund të kuptohet si një këputje në “krijimin e kuptimit”, thotë David Trickey, një psikolog dhe përfaqësues i Këshillit të Traumës në Mbretërisë së bashkuar. Kur “mënyra se si e shihni veten, mënyra si e shihni botën dhe mënyra se si shihni njerëzit e tjerë” tronditen dhe përmbysen nga një ngjarje dhe lind një hendek midis “sistemeve tuaja orientuese” dhe asaj ngjarjeje – stresi i thjeshtë kalon në trauma.
Edhe tragjeditë tona më të përditshme qëndrojnë si gropa të mundshme për trauma. Për shembull, pushimi nga puna mund të jetë shumë traumatik.
Trauma nuk është domosdoshmërisht proporcionale me intensitetin e një ngjarjeje. Disa njerëz do të përpunojnë atë që ka ndodhur më mirë se të tjerët, dhe siç thekson Trickey, kuptimi ynë nuk është uniform. Si dhe pasi nuk ka ndonjë marrëdhënie të nevojshme midis forcës së dukshme të sistemeve tona të besimit dhe zbatimit të tyre në traumë, “kjo në fakt mund të varet nga lloji i ditës që po kaloni”, thotë Trickey.
Kur trauma bëhet virale
Megjithatë, edhe me një kuptim më të zhvilluar të traumës, ideja e një “traume globale” mund të ngrejë pikëpyetje. Nëse trauma ka të bëjë me ndërfaqen e ngjarjeve dhe mendjeve individuale, çfarë e bën të mundur një traumë masive? A mund të traumatizohen vetë grupet? Dhe pse mund të jetë Covid-19 një studim rasti?
Në nivelin e saj më të thjeshtë, një traumë globale(e njohur ndryshe si “trauma kolektive”) ndodh kur e njëjta ngjarje, ose një seri ngjarjesh, përfsin një numër të madh njerëzish brenda një kohe të përbashkët. Dhe ndërsa i mungon intensiteti grafik dhe i përshpejtuar i një lufte ose sulmi terrorist, Covid-19 është në shumë mënyra një rast i një libri shkollor.
Më e qartë, pandemia po krijon keqardhje në një shkallë të madhe. Vdekja traumaton, gjithmonë dhe kudo. Për të dashurit, përkeqësimet e shpejta të vërejtura në disa raste të Covid-19 – kur pacientët kalojnë nga lehtësisht simptomatike te vdekja në ditë, e bëjnë jetën shumë të vështirë.
Vizitat e kufizuara në spital e bëjnë mbylljen dhe bisedat të vështira. Ritualet e zisë që pasojnë vdekjen janë kthyer gjithashtu përmbys , me funeralet të distancuara nga shoqëria dhe me një numër të caktuar pjesëmarrësish.
Magdalena Zolkos, një filozof në Universitetin Goethe në Frankfurt, Gjermani, e shpreh në këtë mënyrë : me “paaftësi kolektive për të përpunuar në të tashmen”, të vdekurit “mund të kthehen në bezdi, por me vonesë”.
Në pavijonet e spitalit, infermierët dhe mjekët përballen me një potencial të konsiderueshëm traumatik. Sipas një studimi, pasi kanë punuar në izolim me pacientë të sëmurë kritikisht, rreth 20% e punonjësve të kujdesit shëndetësor përballen me efekte post-traumatike. Të rrethuar çdo ditë nga vdekja, punëtorët përballen me një element shtesë të traumës përmes ” dëmtimit moral “.
Kapja e një rasti të rëndë – me rreth një të pestën e miliona pacientëve të virusit që kërkojnë shtrimin në spital mund të jetë gjithashtu një traumë e konsiderueshme. Përballjet e tmerrshme me vdekjen, shkatërrimet e të dashurve dhe vetë simptomat karakteristike të sëmundjes mund të jenë mbizotëruese.
“Të jesh i paaftë për të marrë frymë është ngjarja më traumatike që mund të imagjinosh”, thotë Metin Basoglu, një themelues i fakultetit të studimeve të traumës në King’s College në Londër.
Kjo është një cilësi që aq shpesh shtyn stresin intensiv në fushën e traumës.
Megjithatë, ajo që e bën traumën e Covid-19 me të vërtetë “masive” është ndikimi i saj në të gjithë popullsinë përfshirë ata që kurrë nuk do të kapin virusin ose madje nuk njohin njerëz që kanë.
Për shumë, perspektiva e kapjes së një sëmundje vdekjeprurëse të padukshme, sado e parealizuar, është padyshim dhe thelbësisht e frikshme.
Vetë sensi ynë i jetës reale dhe ritmi i saj është ndërprerë. Transmetimi dhe përsëritja e lajmeve pandemike, megjithëse është e nevojshme, rrezikon ” traumatizimin e pasigurt “, kur historitë e frikshme shkaktojnë ndjenjat e stresit traumatik tek ata që nuk e kanë kapur sëmundjen.
Për shembull, një sondazh i psikoterapistëve të cilët kishin dëgjuar për përvojat traumatike pandemike nga pacientët e tyre zbuluan se rreth 15% ndiejnë “nivele të larta” të traumës së dobët.
Bota e zakonshme, miqtë, familja, fqinjët, vendet, që përmbajnë normalitet ende duket dhe ndjehet e njëjtë, por është riformuluar si një hapësirë e mbushur me rreziqe fizike.
Dilema është gjithashtu më praktike. Në kohë traumash globale, qoftë gjatë sulmeve me raketa në Izrael dhe Palestinë , apo trazirave në kampuset e Hong Kongut , provat janë të qarta se tubimet komunale dhe rrjetet sociale janë thelbësore për rimëkëmbjen e duhur. Me Covid-19, sidoqoftë, takimi me njerëz të tjerë është pikërisht ajo që përhap virusin.
Nga ana tjetër, ngadalësimi ekonomik global i krijuar nga Covid-19 dhe bllokimet kanë krijuar shumë të panjohura. Falimentimi, papunësia, planet e jetës të përfunduara: gjetjet nga recesioni i vitit 2008 treguan një rritje të qartë dhe kronike të shëndetit të sëmurë mendor.
“Nëse një person është i papunë, kjo është një krizë personale e kuptimit”, thotë Gilad Hirschberger, një psikolog social në Qendrën Interdisiplinare Herzliya, një kolegj privat kërkimesh në Izrael. “Por kur një përqindje e madhe e popullsisë së këtij vendi nuk punon më, atëherë kjo bëhet një krizë për sistemin.
Ekspozimi i fëmijëve ndaj traumave masive zëvendësuese është veçanërisht kritik. Meqenëse spirancat e tyre narrative janë më pak konkrete sesa të rriturit, fëmijët janë njëkohësisht më të adaptueshëm, por edhe më të ndjeshëm. “Ata mund të zhvillojnë një pamje të botës e cila është mjaft e tmerrshme”, thotë Trickey i Këshillit të Traumës në MB.
Nëse disa fëmijë janë të traumatizuar për një kohë të gjatë, Covid-19 rrezikon të jetë një fenomen midis brezave. Ata mund të transmetojnë traumën e tyre përmes inkurajimit të imitimit të pavetëdijshëm, kushtëzimit të qëllimshëm dhe të vetëdijshëm, ose madje edhe mbase epigjenetikës, kur stresi traumatik ndryshon materialisht një trashëgimi gjenetike (megjithëse kërkimi është në fazën e hershme ). Studimet e Australianëve, kanë lidhur pabarazitë dhe rezultatet e ulta në përfundimin e arsimit, punësimin, vdekshmërinë foshnjore dhe metrika të tjera shoqërore me dallgët e traumave historike.
Ndoshta problemi më i madh i traumës masive është sasia e saj. Kur mendjet e mijëra (në rastin e Covid-19, ndoshta dhjetëra miliona) njerëz në të gjithë botën traumatizohen me shpejtësi, kjo ushtron një presion të madh në shëndetin mendor – dhe jo më pak në mes të llojeve të detyrimit social dhe ekonomik që zakonisht ndjekin një goditje sistemike.
Shkalla e problemit do të thotë që mjetet e krijimit të kuptimit “duhet të jepen përmes kanaleve mediatike: me shkrim, në broshura dhe video, kanale për fëmijë, kanale televizive, gazeta, të gjitha rrugët e informacionit, çdo kanal informacioni, interneti”.
Efektet e traumave masive janë më shumë sesa psikologjike, thotë Basoglu, janë përhapur për të ndikuar më gjerë në shoqëri. Sapo një numër i madh njerëzish të traumatizohen – marrëdhëniet e tyre janë ndryshuar, lidhja e tyre me sisteme më të gjera shoqërore është prishur, funksioni i tyre si qytetarë është minuar “ata kanë efekte shoqërore, kanë efekte ekonomike, kanë efekte politike”.
Një studim i të mbijetuarve të traumave masive në Kinë, për shembull, zbuloi se pjesëmarrja e tyre politike u zvogëlua përgjithmonë. Trauma masive madje mund të krijojë një dëshirë kolektive për udhëheqës të fortë , duke përshpejtuar autoritarizmin dhe duke nxitur kushtet për përgjigje të nxituara, në dukje vendimtare të politikës. Dhe si një fenomen që ndikon në grup, trauma masive ndryshon dhe aktivizon mënyrat më delikate në të cilat grupet lidhen së bashku.
Jeffrey Alexander, një sociolog në Yale, ka vërejtur ndikimin e Covid-19 në mënyra delikate dhe dëmtuese. Indet shoqërore të SHBA, për shembull, janë konsumuar nga një “ndjenjë kaosi, duke qenë se pandemia ka dalë jashtë kontrollit.
Dhe trauma globale e SH.B.A.-së ka qenë një tronditje e dyfishtë , thotë Alexander. Protestat e Black Lives Matter në maj, të kombinuara me rritjen e njohurive për pabarazitë e ashpra racore,, kanë bërë që Covid-19 të kryqëzohet me trauma historike më të gjata rreth racës.
Dëshmitë sugjerojnë që njerëzit me ngjyrë, dhe veçanërisht amerikanët e zinj, përballen me trauma ndërmjet brezave nga racizmi dhe diskriminimi. Këto ngjarje kanë ngritur frikën e atrauma kolektive me implikime më të dëmshme.
Në disa raste të traumave globale indet shoqërore të grupit mund të përshtaten dhe kapërcehen. Nëse një traumë masive është e lidhur në mënyrë të qartë me identitetin e grupit. Duke përdorur shembullin e Holokaustit, Hirschberger shkroi se marrëdhënia e grupit me traumën dhe përpjekja e tyre për ta kapërcyer, përpunuar dhe ngulitur atë në rituale dhe biseda, “bëhet epiqendra e identitetit të grupit”.
Është e qartë, megjithatë, Covid-19 nuk është një kërcënim ekzistencial për grupe të vetme si Holokausti. Pjesë e profilit të tij traumatik është globaliteti i virusit. Megjithatë, në përplasjet tona për kuptimin, thirrja e miteve kombëtare dhe rajonale ka qenë mjaft e zakonshme. Në Angli, përvoja e Blitz – një gur themeli i “kujtesës kombëtare” – thirret shpesh dhe është krijuar për të forcuar ndjenjat e komuniteti.
Problemi i harresës
Ndoshta më shumë se gjithçka tjetër, rreziqet e qëndrueshme shoqërore të traumës globale konsistojnë në harresën. Kur ajo kalon e papërpunuar, e pa diskutuar, ndoshta e shtypur në mënyrë aktive , indet shoqërore të grupit mbeten të trazuara dhe të pashëruara.
Të ekspozuar ndaj kujtimeve të një traume të papërpunuar, individët mund të kalojnë në agresion dhe ankth. Ose me shpresën e parandalimit të ri-ekspozimit ndaj shkaktarëve, ata mund të veprojnë me “shmangie, apati ose pasivitet”. Në nivel grupi, mund të ketë episode ciklike të dhunës dhe agresionit ndaj të tjerëve, të pasuara nga tërheqja. Ndonjëherë, zyrtarët madje mund të pretendojnë se ngjarjet origjinale traumatike nuk kanë ndodhur kurrë, përfshirë censurimin e librave shkollorë. Në politikën delikate të një lidershipi të ri, një harresë e tillë një tërheqje fatale për komunitetet e traumatizuara – mund të formojnë një motor veçanërisht të fuqishëm të ankesave dhe tensionit shoqëror .
Me këtë në mendje, mbase është për t’u habitur që Covid-19 nuk mund të jetë e lehtë për tu harruar. Kjo është ajo që sugjeron historia, të paktën.
Arti, letërsia dhe kujtimet, për shembull, janë gurët e shpeshtë të kujtesës. Megjithatë, gripi i vitit 1918 nuk dukej të frymëzonte shumë vëmendje.
Dekada më parë, aktivistët në të cilët përjetuan shpërthimet e Aids dhe Ebola do të bënin përpjekje shtesë për ta kujtuar. Dhe pse gripi i vitit 1918 saktësisht u “harrua” është një çështje komplekse e historisë. Ndikimi kryesor i Luftës së Parë Botërore, Bayly pranon, nuk mund të nënvlerësohet. Por pandemitë e mëvonshme, si në 1957 dhe 1968, u bënë edhe të pa-përkujtuara dhe të paharruara, pavarësisht se morën dhjetëra mijëra jetë në të gjithë botën.
Kujtimi dhe kuptimi i traumës pandemike është e vështirë, sepse në krahasim me llojet e tjera të traumës masive, vdekjet nga sëmundjet thjesht nuk janë aq “të prekshme” ose “narrativizuara”. A kanë ata një “pikë”, si vdekjet nga lufta? Kush është armiku që mundëm? Çfarë historie të menjëhershme shkakton një pandemi në mendjet e njerëzve? Cila është përralla paralajmëruese “kurrë më”?
Sado e vështirë të jetë të zbatohet, mos përkujtimi është një vendim më vete.
Që nga fillimi, kjo e bën më të mundshme harresën me rreziqet shoqëruese të tij për shëndetin mendor individual dhe kohezionin shoqëror. Mos përkujtimi madje mund të ndikojë në gatishmërinë tonë për krizat e ardhshme . Mes pandemisë së vitit 1957, vëzhguesit vërejtën se ne “nuk do të kishim arritur të mësonim plotësisht mësimet e vitit 1918”, thotë Bayly.
Dhe me 1957 të harruar gjithashtu, ai sugjeron që vetëdija jonë për rrezikun e pandemisë dhe përgjigjja jonë ndaj Covid-19 do të ishte përmirësuar shumë nëse do të përpiqeshim të mbanim mend të kaluarën tonë.
Përpjekjet për përkujtim të Covid-19 janë duke u zhvilluar dhe tashmë duken premtuese.
Së bashku me Katharine Millar dhe Yuna Han në LSE, sidoqoftë, Bayly kanë rekomanduar një ditë kombëtare të përkujtimit Covid-19 për Mbretërinë e Bashkuar vitin e ardhshëm si një “fushë kryesore për politikën e qeverisë”.
Një pikë kthese?
Covid-19 është një traumë globale, një nga të cilat nuk i kemi parë kurrë më parë. Zgjatjet tona sociale më komplekse, dhe blloqet ndërtimore të realiteteve tona personale, janë ngjyrosur në mënyrë të pashlyeshme. Mënyrat se si ne jetojmë dhe punojmë së bashku, dhe e shohim njëri-tjetrin si qytetarë të zakonshëm, çdo gjë është ndryshe dhe me efekt potencialisht traumatik.
Megjithatë, të gjitha pandemitë përfundojnë. Dhe kjo do të përfudnpjë. Por, të harrosh traumën, të lëvizësh përpara dhe të mos ia kushtosh mendjen, nuk do të ndihmojë. Do të ishte një dëm për historinë dhe mendjet tona. Ndoshta edhe për të ardhmen.
Përshtatit në shqip: (A.k.dosja.al)
1 vit nga zgjedhjet e 25 prillit si e shikoni gjendjen e vendit:
TIRANË– Zgjedhjet në Kosovë dhe rezultati i tyre janë diskutuar mbrëmjen e së hënës në emisionin “Opinion”. Ndërsa foli për arsyet që çuan në...
TIRANË– Gazetarja e Tv Klan në Kosovë, Blerta Dalloshi Berisha, ka dhënë detajet e fundit nga procesi zgjedhor në Kosovë. Në një lidhje direkt për em...
TIRANË– Gazetari dhe analisti Andi Bushati u shpreh se me fitoren e Lëvizjes Vetëvendosje, marrëdhënia mes Shqipërisë dhe Kosovës, do të jetë shumë e...
ZVICËR- Gazeta zviceriane “Blick” i ka kushtuar një artikull fitores së VV në Kosovë. Në titullin e shkrimit të saj “Blick” ka shkruar se Kurti do ta bënë ...
TIRANË– Fitorja e Albin Kurtit ka sjellë debate. Të ftuar në “Open”, Andi Bushati dhe Dardan Molliqaj, diskutuan mbi rreziqet që mund të sjellë Kurti...
TIRANË– Fitorja e thellë e Albin Kurtit është padyshim lajmi i ditës në Kosovë, por edhe në Shqipëri. Por pavarësisht votës masive popullore, ka edhe...
KOSOVË- Kandidatja për Presidente në Kosovë, Vjosa Osmani ka falenderuar të gjithë qtetarët që e besuan. Në një postim në Twitter, Osmani u është zotuar qy...
TIRANË– Baton Haxhiu e ka konsideruar Albin Kurtin një produkt të kryeministrit Edi Rama.I ftuar në “Opinion”, Haxhiu tha se beson se Kur...
KOSOVË- Lëvizja Vetëvendoje ka falenderuar të gjithë mbështetësit e saj. Me anë të një postimi në Facebook, VV shkruan se mbështetjen e qytetarëve do ta kt...
SHBA- Në Uashington ligjvënësit po përballen me pasojat që solli gjyqi në Senat ndaj ish-Presidentit Donald Trump. Ky u fundit u shpall i pafajshëm mbi akuzën p...
