LIVE UPDATES
Insights

Gjashtë sfidat e mëdha të epokës sonë dhe si duhet t’i kapërcejmë ato

Gjatë vitit 2022, ne pamë një rritje të inflacionit në ekonomitë e përparuara dhe tregjet në zhvillim, një ngadalësim të fortë të rritjes ekonomike globale që vazhdoi edhe gjatë këtij viti, si dhe shenja të problemeve të rënda të borxhit të sektorit privat dhe publik, ndërsa bankat qendrore rritën normat e interesit për të stabilizuar çmimet.

27 Nëntor 2023, 14:16 Nga a.d

Gjashtë sfidat e mëdha të epokës sonë dhe si duhet

Nga Nouriel Roubini “Project Syndicate

Që nga publikimi i raportit mbi “Kërcënimet e Mëdha” në tetorin e vitit 2022, sfidat që nënvizova janë çështjet kryesore që po diskutohen tani. Të gjithë e pranojnë se po shtohen kërcënimet ekonomike, monetare dhe financiare. Për më tepër ato po ndërveprojnë rrezikshëm edhe me zhvillime të ndryshme sociale, politike, gjeopolitike, mjedisore, shëndetësore dhe teknologjike.

Prandaj, në dhjetorin e vitit 2022, britanikja Financial Times zgjodhi “polikrizën”, si një nga termat kryesore të vitit. Cilido qoftë termi i preferuar i dikujt (të tjerët kanë përdorur termin “permakrizë” (krizë e përhershme) apo “bashkim katastrofash”), gjithnjë e më shumë po pranohet se në rrezik është jo vetëm ekonomia globale, por edhe mbijetesa e vetë njerëzimit.

Siç paralajmërova në raportin “Kërcënimet e Mëdha”, epoka e “Moderimit të Madh” (një periudhë e gjatë e luhatshmërisë së ulët makroekonomike pas mesit të viteve 1980) i ka lënë vendin epokës së “Stagflacionit të Madh”.

Gjatë vitit 2022, ne pamë një rritje të inflacionit në ekonomitë e përparuara dhe tregjet në zhvillim, një ngadalësim të fortë të rritjes ekonomike globale që vazhdoi edhe gjatë këtij viti, si dhe shenja të problemeve të rënda të borxhit të sektorit privat dhe publik, ndërsa bankat qendrore rritën normat e interesit për të stabilizuar çmimet.

Për shkak të këtij shtrëngimi të politikës monetare, inflacioni ka rënë në mbarë botën. Po ashtu, është dobësuar gradualisht gjatë gjithë vitit 2023 ndikimi i goditjeve negative afatshkurtra stagflacioniste si pandemia, rritja e çmimit të mallrave pas pushtimit rus të Ukrainës dhe politika “zero-COVID” e Kinës.

Gjithsesi, inflacioni mbetet shumë mbi objektivin 2 për qind që kanë ekonomitë e zhvilluara, ndërsa kanë gjithnjë e më shumë pasoja një sërë goditjesh të tjera afatmesme negative ndaj ofertës. Për shembull, ka vazhduar procesi i de-globalizimit, me më shumë vende që po kalojnë nga tregtia e lirë në tregtinë e sigurt, dhe nga integrimi ekonomik në dobësimin e lidhjeve të vjetra ekonomike midis shteteve të ndryshme.

Për më tepër, plakja e popullsisë në Evropë, Japoni dhe Kinë, po e redukton ofertën e punëtorëve, në një kohë kur kufizimet e migrimit  po pengojnë fluksin e krahut të punës nga vendet e varfra tek ato të pasura. Dhe të gjitha këto zhvillime e rritin kostot e punës. Nga ana tjetër ndryshimet klimatike po e rritin tashmë pasigurinë ushqimore, duke rritur kostot e energjisë dhe ushqimit, në një kohë që bota është e papërgatitur si duhet për t’i bërë ballë pandemive të ardhshme.

Pastaj janë rreziqet e reja, deri më sot të nënvlerësuara, që vijnë nga lufta kibernetike dhe dezinformimi i përforcuar nga Inteligjenca Artificiale, si dhe problemet e trashëguara si reagimi ndaj pabarazisë në rritje të shpërndarjes së pasurisë (që mund të çojë tek më shumë politika fiskale të rritjes së pagave dhe mbështetje për politikanë populistët).

Përveç goditjeve ndaj ofertës, tendencat e ndryshme të kërkesës, nënkuptojnë gjithashtu se inflacioni do të jetë më i lartë. Ndërsa rriten deficitet, bankat qendrore mund të detyrohen që ta monetizojnë borxhin publik. Dhe deficitet do të rriten më tej, sepse shumë vende kyçe janë përfshirë në të paktën 6 sfida (duke përfshirë disa luftëra reale), të cilat do të kërkojnë nivele më të mëdha shpenzimesh.

Së pari, ne jemi përballë një “depresioni gjeopolitik”, për shkak të rivalitetit në rritje midis Perëndimit dhe fuqive revizioniste (në heshtje aleate) si Kina, Rusia, Irani, Koreja e Veriut dhe Pakistani. Pushtimi rus i Ukrainës ka ende mundësi të zgjerohet, duke tërhequr edhe  NATO-n.

Izraeli - dhe ndoshta SHBA - gjendet në një kurs përplasje me Iranin, që nga ana e tij është në pragun e shndërrimit në një shtet me armë bërthamore. Operacioni ushtarak i Izraelit në Gaza, në kundërpërgjigje të masakrës së Hamasit ndaj civilëve izraelitë më 7 tetor, rrezikon të shkaktojë një konflikt më të gjerë rajonal, që do të shkaktonte një rritje tjetër të çmimeve të energjisë.

Ndërkohë, SHBA-ja dhe Kina vazhdojnë të grinden për ndikimin në Azi dhe fatin e Tajvanit. Me riarmatimin e SHBA-së, Evropës, NATO-s, dhe gati të gjithëve në Lindjen e Mesme dhe Azi, është e sigurt se do të ketë nivele më të larta të shpenzimeve për armët konvencionale dhe jo-konvencionale (përfshirë ato bërthamore, kibernetike, biologjike dhe kimike).

Së dyti, do të jetë e kushtueshme edhe beteja kundër ndryshimeve klimatike. Kostoja e zbutjes dhe përshtatjes me ndryshimet, pritet të jetë triliona dollarë në vit për dekadat në vijim, dhe është naive të mendohet se këto investime do nxisin që të gjitha rritje ekonomike.

Së treti, është beteja e kushtueshme kundër pandemive të ardhshme. Për një sërë arsyesh - disa prej tyre të lidhura me ndryshimet klimatike - do të bëhen më të shpeshta shpërthimet epidemike të sëmundjeve, me potencialin për t’u shndërruar në pandemi.

Dhe pavarësisht nëse vendet investojnë në parandalimin apo përballen me krizat e ardhshme shëndetësore pasi ato shfaqen, kostot më të larta do t’i shtohen barrës në rritje që lidhet me plakjen e shoqërisë dhe sistemet e kujdesit shëndetësor dhe të pensioneve.

Së katërti, mund të presim një mobilizim të ngjashëm me luftën në përballjen me efektet shkatërruese të “globotikës”:kombinimi i globalizimit dhe i automatizimit të industrive që po kërcënon një numër në rritje profesionesh që kërkojnë pak ose shumë kualifikim, përfshirë punët krijuese dhe atë menaxheriale.

Qeveritë do të gjenden një nën presion në rritje për të ndihmuar ata që kanë mbetur prapa në shoqëri, qoftë përmes skemave të të ardhurave bazë, transfertave fiskale më të larta apo shërbimeve publike të zgjeruara. Këto kosto do të mbeten të mëdha, edhe nëse automatizimi do të çojë tek rritja e ndjeshme ekonomike.

Së pesti, është sfida e pabarazisë në shpërndarjen e pasurisë. Kjo betejë po bëhet gjithnjë e më urgjente, tani që gjendja e keqe ekonomike po prek të rinjtë dhe shumë familje të klasës së mesme dhe punëtore, dhe po nxit një reagim kundër demokracisë liberale dhe kapitalizmit të tregut të lirë.

Për të penguar ngjitjen në pushtet të regjimeve populiste, që mund të ndjekin politika ekonomike të pamatura dhe të paqëndrueshme, demokracitë liberale janë të detyruara të shpenzojnë shumë për të përforcuar sistemet e tyre të sigurisë sociale, siç po bëjnë tashmë shumë vende.

Së fundi, do të kërkojë përpjekje shumë të mëdha menaxhimi i pasojave negative nga plakja e shoqërisë. Sistemet e kujdesit shëndetësor dhe të pensioneve, do ta shtojnë borxhin publik (që është mesatarisht 112 për qind e PBB-së në ekonomitë e përparuara). Një borxh ky i nënkuptuar, që shpeshherë është edhe më i madh.

Këto beteja janë të nevojshme, por do të jenë të kushtueshme, dhe kufizimet ekonomike e politike do të kufizojnë aftësinë e qeverive për t’i financuar ato përmes taksave më të larta. Raportet e taksave ndaj PBB-së, janë tashmë të larta në shumicën e ekonomive të përparuara, sidomos në Evropë.

Dhe evazioni fiskal dhe arbitrazhi, do të ndërlikojnë më tej përpjekjet për të rritur taksat mbi të ardhurat e larta dhe kapitalin (duke supozuar se masa të tilla mund të shmangin lobistët apo të fitojnë mbështetje nga partitë e qendrës së djathtë).

Ndërkohë, po bëhen shumë të qarta rreziqet që lidhen me Inteligjencën Artificiale. Shumë ekspertë janë të shqetësuar për papunësinë e përhershme teknologjike, jo vetëm në mesin e punëtorëve me aftësi të ulëta, por edhe në mesin e profesioneve krijuese.

Në një skenar ekstrem, pas 2 dekadash ekonomia botërore mund të rritet me një normë prej 10 për qind në vit, por papunësia do të arrijë në nivelin 80 për qind. Pra ekziston rrezikon që AI të jetë një industri tjetër që fiton gjithçka, dhe që e rrit shumë pabarazinë e të ardhurave dhe pasurisë.

Po ashtu, Inteligjenca Artificiale do të ketë një efekt të ngjashëm tek dezinformimi, duke përfshirë videot “e rreme dhe të trukuara në detaje”, si dhe forma të ndryshme të luftës kibernetike, veçanërisht mbi proceset zgjedhore. Por është edhe rreziku i vogël por i tmerrshëm, që përparimet në AI do të çojnë në AGI (inteligjencën e përgjithshme artificiale) dhe vjetërimin e specieve njerëzore.

Në këto kushte, vazhdon të thellohet debati nëse sjellja e kompanive të teknologjisë duhet të disiplinohet akoma më shumë. Por kundër-argumenti i qartë, është se SHBA ka nevojë për kompanitë e Big Tech dhe AI ​​për të siguruar dominimin e saj mbi Kinën, e cila po bën gjithçka që mundet për t’u bërë një superfuqi ushtarake.

Fatmirësisht, nëse AI do të garantojë një rritje ekonomik me prej 10 për qind, atëherë mund të jetë e mundur një rishpërndarje e konsiderueshme e të ardhurave. Për më tepër, AI mund të na ndihmojë të adresojmë edhe mega-kërcënime të tjera, si ndryshimi i klimës dhe pandemitë e ardhshme.

Ndërsa asnjë nga këto rezultate pozitive nuk mund të merret si e mirëqenë, duke pasur parasysh fuqinë dhe ndikimin që kanë elitat, prioriteti ynë i parë do të jetë të mbijetojmë në dekadat e ardhshme të karakterizuara nga paqëndrueshmëria dhe kaosi.

Marrë me shkurtime

Shënim:Nouriel Roubini, profesor i ekonomisë në Universitetin e Nju Jorkut. Me herët ka qenë ekonomisti kryesor në Këshillin e Këshilltarëve Ekonomikë të Shtëpisë së Bardhë gjatë administratës Clinton, si dhe ka punuar për Fondin Monetar Ndërkombëtar, Rezervën Federale të SHBA-së dhe Bankën Botërore.

epoka sfida

Sondazh

Poll
Insights 25 Nëntor 2023, 12:12 Ben Blushi

A mund të jetë Izraeli anëtar i NATO-së?

Ben Blushi Disa ditë më parë kur Kosova po luante futboll me Izraelin po mendoja se pse Izraeli nuk është antar i NATOs. Izraeli k...

Kontrabandonin ilaçe dhe telefona, arrestohen dy persona në Tiranë, sekuestrohen 47 iPhone

Kontrabandonin ilaçe dhe telefona, arrestohen dy persona në Tiranë, sekuestrohen 47 iPhone

I vunë flakën eskavatorit me vlerë 150 mijë euro, arrestohen 2 autorët e ngjarjes

Reshjet e shiut dhe borës në vend, policia: Moderoni shpejtësinë e mos kryeni parakalime të gabuara

Kampioni Alvin Karaqi mes lotësh: Për besë u ndjeva si Gjergj Kastrioti kur mora flamurin

'Dokumentar horror'/ Berisha publikon pamjet: Do ju paraqes terrorin që Bajrajt ushtruan më 14 maj

Krimi në Bulqizë/ Fqinji: Po hante bukë në banesë kur erdhën dy makina!

Dosja "Gjici"/ Zv.kryetari i bashkisë së Kukësit shkon në SPAK

Newsroom 11 |XAMA: LAJMI I FUNDIT FAKE QË PASHË, ISHTE PËR MUA

Newsroom 11 |XAMA: KËSHILLË QYTETARËVE- MOS LEXONI VETËM NJË BURIM

Newsroom 11 | XAMA: GAZETARËT NUK SHKRUAJNË ME EMËR, KJO S'ËSHTË ETIKE

Xama në Newsroom: Lajmet e rreme përhapin panik! Më akuzuan se kisha marrë para për një shkrim

Muka në Newsroom: Në Shqipëri ka portale gjobaxhie, u bëjnë shantazh njerëzve

Xama në Newsroom: Fake News shpërndahet më shumë në Facebook e Tik Tok! Gazetarët të shkruajnë emrin

Newsroom 11 |Kush prodhon lajme të rreme në Shqipëri

Newsroom 10 |SENJA: NE S'REAGOJMË NDAJ GJUHËS SË URREJTJES

Newsroom 10 |HAZIZAJ: 'ÇOHU ENVER', PJESË E GJUHËS SË URREJTJES

Newsroom 10 | HAZIZAJ KEMI MARRËVESHJE PËR TË MBROJTUR 'VIKTIMAT'

Newsroom 10 |HAZIZAJ: GJUHA E URREJTJES KA SHKAKTUAR DHE KRIME

Newsroom 10 |GAZETARI: GJUHA E URREJTJES, PJESË E SHOQËRISË

Newsroom 10 |HAZIZAJ: GJUHA E URREJTJES, E FRIKSHME NË SHQIPËRI

Vidhnin në banesa duke përdorur çelësa të klonuar, vihet në pranga 1 person,nje tjeter në kërkim

Newsroom 10 |GJUHA E URREJTJES PËRDORET NGA POLITIKA, AMA TË KONTROLLOJË GJUHËN E URREJTJES

Newsroom 10 | HAZIZAJ: STEREOTIPET NXISIN GJUHËN E URREJTJES

Newsroom 10 | HAZIZAJ: GJUHA E URREJTJES LUFTOHET ME EDUKIM

Newsroom 10 | Gjuha e urrejtjes në media, si dhe kush e shpërndan?

Ndryshimet në PS/ Gjiknuri: S'është fundi, por fillimi i diçkaje të re.

Inceneratorët/ S’kam dhënë asnjë kontratë pa garë, ato janë publike!

Ndihet 'i shitur' nga Rama? Gjiknuri: Nuk ndjej braktisje, kam komunikim me të prej 20 vitesh

Klosi: Kemi primare reformimin e partisë, PS synon mandatin e katërt

U shkarkua si Sekretar i Përgjithshëm, Gjiknuri: PS edhe kur fiton, refekton!

Digjet shtëpia në Shkodër, në banesë ndodhej një i moshuar, përfundon në spital

Vazhdon përplasja në PD! Basha kërkon mbledhjen e Komisionit të Etikës për të, Bardhi: Shenjë humbje

Vrasja e Jetmirës/ Autori u dënua me 28 vite burg, nëna e viktimës: Duhet dënim përjetë!

Newsroom 9 | Kallanxhi: Threads? S`besoj se do zgjasë shumë

Newsroom 9 | Eksperti i IT: Mos merrni për bazë asgjë thuhet në rrjet

Newsroom 9 | Gazetarja: po ndodhin vrasje nga tik tok

Newsroom 9 | Eksperti i IT: Fake News dallohet vetëm po të jemi kritikë

Newsroom 9 | Kallanxhi: Shqiptarët besojnë gjithçka shohin në rrjet

Newsroom 9 | Eksperti i IT, Tomi Kallanxhi: Tik Tok ka "fake news" sepse s'ka censurë

Newsroom 9 | Gazetarja: Shqipëria do kohë të përshtatet me Tik Tok

Newsroom 9| Eksperti i IT: Çdo rrjet është i përkohshëm, duhet të kujdesemi për vlerat

A mund të mbyllet TikTok për Shqipërinë? Flet për Newsroom eksperi i IT

Fëmija mbyllet brenda në shtëpi, nëna e alarmuar njofton zjarrfikësit, NDËRHYRJA nga ballkoni

Newsroom/ Karabolli: Shqipëria do kohë të përshtatet me TikTok, e provuan edhe gazetarët, s’ia dolën

Newsroom 9 |Tik-Tok Kultura, platformë krijimi apo dizinformimi?

Shoqata e Biznesit: Rënia e euros po na falimenton, BSH po fsheh atë që po ndodh!

Vasili në SPAK/ Meta: Asnjë shqetësim me drejtësinë, por afera e inceneratorëve

'Jemi pro protestave'/ Takoi Berishën, Meta: Do bashkëpunojmë për sezonin e ardhshëm parlamentar

Proteste per guroren

Tragjedi në Gramsh! Mbyten në Liqenin e Banjës, polumbarët nxjerrin trupat e babait dhe 2 djemve