LIVE UPDATES
Editorial

Siguria e brishtë kibernetike në rajon

Shohim se vendet e rajonit, Shqipëria, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Kosova, janë duke u ballafaquar me një seri të sulmeve të strukturuara që ngjasojnë me sulmet kibernetike në Ukrainë, në ditët e ftohta pranë festës së Krishtlindjes – në fund të dhjetorit të vitit 2015 – kur për ditë të tëra rrjeti i furnizimit me energji elektrike ka qenë i paralizuar dhe jashtë funksionit.

12 Shtator 2022, 14:00 Nga Blerton Abazi
Siguria e brishtë kibernetike në rajon
Blerton Abazi

Pandemia Covidit-19 ka ndikuar edhe në sjelljet tona të përditshme, sidomos në përdorimin e shërbimeve digjitale. Kompanitë, organizatat dhe sidomos institucionet publike është dashur të reagojnë shpejtë, në mënyrë që qytetarët të kenë mundësinë e kryerjes së shërbimeve në formë elektronike.

Transformimi digjital në Ballkanin Perëndimor që ka filluar viteve të fundit, është përshpejtuar gjatë periudhës se pandemisë, kombinuar edhe me tendencat e fundit për destabilizim nga grupet e sulmuesve të sponsorizuar kibernetikë. Pa dyshim se tani mund të dalin në pah të gjitha mangësitë e këtij digjitalizimi dhe mungesës së “higjienës” kibernetike.

Atë që jemi duke e parë nga korriku I këtij viti në Shqipëri dhe në rajon është një zinxhir i luftës kibernetike që ka filluar së paku një vjet më parë në Maqedoninë e Veriut. Shohim se vendet e rajonit, Shqipëria, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Kosova, janë duke u ballafaquar me një seri të sulmeve të strukturuara që ngjasojnë me sulmet kibernetike në Ukrainë, në ditët e ftohta pranë festës së Krishtlindjes – në fund të dhjetorit të vitit 2015 – kur për ditë të tëra rrjeti i furnizimit me energji elektrike ka qenë i paralizuar dhe jashtë funksionit.

Për dallim nga Kosova dhe vendet si Maqedonia e Veriut apo Mali I Zi, kemi parë se Shqipëria – përveçse një sulmi kibernetik në sistemet digjitale – së fundi u ballafaqua edhe me një sulm në sistemin e menaxhimit të kufijve, që mund të konsiderohet si një nga sulmet më të mëdha. Ajo çka është me shqetësuese është fakti se Shqipëria nuk arriti të përmirësojë mekanizmat mbrojtës pas sulmit të korrikut 2022; përkundrazi, mohoi gjithçka pothuajse në të gjitha format dhe në daljet publike, derisa nuk filluan të rrjedhin komunikimet e brendshme elektronike që si pasojë kishin shkëputjen e marrëdhënieve diplomatike me Iranin. Megjithatë, ndonëse Shqipëria nga maji i këtij viti i digjitalizoi pothuajse të gjitha shërbimet, nuk duhet të harrojmë se lëshimet dhe rrjedhja e të dhënave ne Shqipëri ka filluar qysh nga koha e “patronazhistëve”, me listat e pagave, letërnjoftimet, tabelat e veturave etj. që krijuan perceptimin se sistemet nuk janë të edhe aq të sigurta, ndaj një sulm i përmasave të mëdha ka qenë vetëm çështje kohe.

Vendet tjera, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe Kosova, u ballafaquan me sulme kibernetike më të lehta të tipit “DDOS” apo “Phishin”, duke nxjerrë përkohësisht jashtë funksionit disa prej platformave qeveritare. Mirëpo, Maqedonia e Veriut, gjatë periudhës 2020-2021, ka pësuar një nga rrjedhjet më të mëdha të komunikimeve elektronike gjë e cilat megjithatë kaloi pa shumë zhurmë.

Por, pse ndodhin këto sulme?

Tek pothuajse të gjitha vendet e rajonit shohim një decentralizim të sistemeve që mundëson më lehtë realizimin e sulmeve kibernetike; një mungesë e përshtatjes së arkitekturës së sistemeve me nevojat e institucionit dhe mbulimit përmes mekanizmave të sigurisë kibernetike.

Ajo çka vërehet në të gjitha vendet e rajonit është se ka mungesë të strategjisë afatgjate për mekanizmat digjitalë, të strategjisë të realizueshme kibernetike, si dhe implementim i modeleve dhe kornizave të sigurisë – përfshirë perceptimin e sigurisë kibernetike, si mekanizëm teknik që mund të aplikohet përmes licencave, antivirusëve dhe mekanzimave tjerë mbrojtës.

Padyshim se një nga faktorët kryesor në sulmet kibernetike është edhe gabimi njerëzor, si hallka më e dobët e një sistemit të sigurisë. Rrjedhimisht, mungesa e vetëdijesimit për sulmet kibernetike të tipit “phishing” apo të ngjashme, mund të ekspozojë sistemet tona – sikur që patëm një tentime sulmi të ngjashëm në shkurt-mars 2022.

Të jetosh në kohën Inteligjencës Artificiale dhe “Machine Learning”, sigurinë kibernetike nuk mund ta shohësh si të tillë; ajo është shumë më shumë se vetëm teknike, është më shumë se mbrojtje, është art dhe psikologji e cila në rast të sulmeve kibernetike mund të përshkruhet si një Sun Cu i kohës digjitale.

Lufta Kibernetike do të vazhdojë edhe më gjatë, apo ndoshta te themi se ajo veçse sa ka filluar, ndërsa grupet e sponzorizuara janë bërë më të guximshme dhe më të sofistikuara, gjë që shton nevojën që vendet e vogla në rajonin tonë të bashkëpunojnë dhe t’i ndajnë informacionet me njëra-tjetrën për të ndaluar sulmet apo për t’i zvogëluar dëmet që mund të shkaktohen..

Sulmet kibernetike ndodhin, dhe ato nuk do të ndalohen asnjëherë, por e rëndësishme është që viktima të mos pësojë dy herë nga i njëjti sulm, ndërsa mbrojtja të jetë e atillë që dëmi të jetë sa më i vogël.

blerton abazi

Sondazh

Poll

Editorial 3 Shtator 2022, 10:22 Ben Blushi

Duke kërkuar spiunët rusë në Gramsh

Fotoja e Ben Blushit Një nga dëmet e shumta që Putini i ka bërë rusëve, është se ata duken të këqinj edhe...

Editorial 29 Gusht 2022, 10:31 Ditmir Bushati

Fitorja e disiplinës strategjike

Ditmir Bushati Në një proces të bashkërenduar nga Bashkimi Europian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Serbia më n&eum...

Aksidenti me dy viktima në autostradën Tiranë-Durrës, makina mori para bordurat e rrugës

Aksidenti me dy viktima në autostradën Tiranë-Durrës, makina mori para bordurat e rrugës

VIDEO- Shpërthimi me tritol në butikun në Durrës, ja si u dëmtua biznesi i gruas

Berisha dhe demokratët 'zaptojnë' Kuvendin

Me pistoleta dhe kallashnikovë në Range Rover/ Arrestohen 4 "të fortët" në Tiranë

Berisha shton akuzën ndaj Ballës: Te ndjek hija e avokatit Ravik Gurra

VIDEO E SHERRIT/ Berisha akuzon Ballen per vrasjen e avokatit Ravik Gurra

PA KOMENT- Shkodra 'nën ujë', ja si duket qyteti

Protesta kundër traut në Divjakë, një betoniere brenda parkut

EKSKLUZIVE- Lulzim Basha takohet me Ben Blushin ne Panairin e Librit, merr me vete edhe vajzën

Balla: Berishës iu dogjën tre marrëveshje tek Porti i Durrësit, koncensionarët po i kërkojnë lekët

Balla-Spahos: Do shkosh tek Porti i Durrësit me pistoletë si Strazimiri, s'keni zgjidhje tjetër

Ndërtimi i rrugëve/Balla 'shigjeton' Partinë e Lirisë:Mondi bëj kallëzime, kishin ministritë në 2017

Balla 'lëshon' gojën: Saliut i rri mendja tek vëllezërit Kariç, na vjen dhe zor t'i përmendim...

Elisa Spiropali realizon "ëndrrën" e fëmijërisë me Berishën, del LIVE me të, tregon 2 gishta

Perplasje mes banoreve dhe Policise ne Divjake

Berisha 'shënjestron' Ulsi Manjën: Vetëm dy mushka kanë mbetur pa u punësuar në fshatin tënd

Berisha bllokon foltoren dhe del në Facebook: Jam live në gjithë botën, mos ma qani hallin mua!

Berisha: Parlamentin e komandojne grupet kriminale

Dëshmia e Orges Xhelilit para avokatëve: Policët bashkiakë më goditën

ME VIDEO- PLAS KEQ SHERRI në Komision, Braçe e humb kontrollin, "shpërthen": Ik ore pirdhu!

Protesta e opozitës, pamjet nga Bulevadi, mijëra qytetarë të mbledhur

Sherri i plotë i Ramës me dy deputetët e PD: Ta tregoj unë ty, do të shkatërroj!

Balla: Kokoneshi jashtë rrezikut për jetën

Veliaj takon Papa Françeskun: Jemi takuar në Tiranë...e aprovuam ndërtimin e bustit të Nënë Terezës

Droge mes karameleve ne Tirane

Grida Duma lë mandatin, kolegët e saj në lot, Açka dhe Gjekmarkaj të përlotur

Grida Duma lë mandatin e deputetes së Partisë Demokratike

Masakra e Lushnjes, babai i Leart Haxhiut: Djali im është i pafajshëm, se di ku është

Përdhunues serial, MOMENTI i arrestimit të Spartak Dyrmishit

Nga një armë në çdo raft rrobash, çfarë gjeti Policia gjatë aksionit në Shkodër

Dalin PAMJET nga megaaksioni në Korçë

Qeni i prish mitingun Ramës, të gjithë meken, kryeministri: Po lëre në punën e vetë...

Ibrahim Lici mesazh audio nga Turqia: Jetoj i lirë, nuk jam arrestuar

Arrestohet Agim Gjata, qelloi mbi RENEA

Meta: O Edi, o lepurush, do të shporrim me poezinë ‘liri a vdekje’ të Havzi Nelës

Pakti PD PL, Meta: Kryetari i Keshillit super politikan

Paloka 'korrekt' me orarin, takohet me Bardhin në një lokal para parlamentit

Alibeaj-Majkos: Je kokrra e komunistit! Deputeti socialist: Budalla! Dosjet s'mund të hapen për...

Flet avokati i vellezerve Mollaj: Tina genjen, e shantazhojne

Durrësi zgjohet nën ujë

Tetori rozë, vajzat dhe gratë e FA i bashkohen fushatës sensibilizuese kundër kancerit të gjirit

NIS PROTESTA në Elbasan/ Qytetarët fikin makinat në shenjë rebelimi, rreshtohen në shesh

Alibeaj pranoi bashkëpunimin, do nisin negociatat/ Berisha: E mirëpres. S'tërhiqem nga Primaret

Demokrati emocionet për 'doktorin'! I bie telefoni kur po fliste me Berishën,e përplas në tokë

Privatizimi i ish-klubit ‘Partizani’, dëshmon Qirjazi: MM më kërkoi firmën, bëra ç’ishte e ligjshme

Tiranë, bënin kontrabandë me veshje, pije, cigare dhe rroba, 3 të arrestuar në 2 operacione

Me 14 emigrantë në Morinë, arrestohet 19-vjeçari, shpallet në kërkim bashkëpunëtori i tij

Rrumbullaku ngre strukturë për emërimet në polici: Riformatim ekipeve që hetojnë krimin

Me dy kallashnikovë në shtëpi e municion luftarak, arrestohet 31-vjeçari në Dibër

"Porsche", "Maseratti" e 'Mercedes Benz", arrestohet 52-vjeçari që shiste mjetet e vjedhura në BE